1. Pojęcie teologii dogmatycznej
Teologia dogmatyczna jest działem teologii systematycznej, którego przedmiotem jest naukowe i uporządkowane poznanie treści Objawienia Bożego przyjętego w wierze i przekazywanego w Kościele.
Termin „dogmat” pochodzi od gr. dógma – postanowienie, nauka, zasada. W znaczeniu teologicznym dogmat oznacza prawdę zawartą w Objawieniu Bożym i podaną przez Kościół do wierzenia jako objawioną przez Boga.
Teologia dogmatyczna nie ogranicza się jednak do zestawiania dogmatów. Jej zadaniem jest:
- ustalenie treści wiary Kościoła;
- wskazanie jej podstaw w Objawieniu;
- badanie historycznego rozwoju doktryny;
- wyjaśnianie treści poszczególnych prawd wiary;
- ukazywanie ich wzajemnych powiązań;
- systematyczne przedstawienie całości nauki wiary;
- poszukiwanie sposobu wyrażenia tej samej prawdy w nowych kontekstach historycznych i kulturowych.
Klasyczną zasadę określającą naturę teologii wyraża formuła św. Anzelma z Canterbury:
fides quaerens intellectum – „wiara poszukująca zrozumienia”.
Teologia zakłada zatem wiarę, ale jednocześnie posługuje się rozumem w celu coraz głębszego poznawania jej treści.
2. Objawienie Boże jako podstawowe źródło teologii
Pierwszym i podstawowym źródłem teologii jest Objawienie Boże (revelatio).
Objawienie oznacza działanie Boga, przez które daje On człowiekowi poznać siebie oraz swój zamysł zbawienia. Nie jest ono jedynie przekazaniem określonego zbioru informacji o Bogu. Ma charakter osobowy i historyczny: Bóg objawia siebie przez słowa i wydarzenia pozostające ze sobą w ścisłym związku.
Pełnią Objawienia jest Jezus Chrystus. Chrześcijaństwo nie oczekuje więc nowego publicznego objawienia, które uzupełniałoby Objawienie dokonane w Chrystusie.
Z punktu widzenia teologii dogmatycznej zasadnicze znaczenie ma rozróżnienie pomiędzy:
Objawieniem – samoudzieleniem się Boga człowiekowi,
a
teologią – rozumną i metodyczną refleksją człowieka nad przyjętym w wierze Objawieniem.
Objawienie jest więc uprzednie wobec teologii. Teolog nie tworzy przedmiotu wiary, lecz stara się zrozumieć rzeczywistość, którą otrzymuje.
3. Pismo Święte
Podstawowym świadectwem Objawienia jest Pismo Święte.
Dla teologii dogmatycznej Biblia posiada znaczenie normatywne. Każda doktryna teologiczna musi pozostawać w zgodzie ze świadectwem biblijnym.
Nie oznacza to jednak, że teolog może ograniczyć się do przytoczenia pojedynczych fragmentów Pisma. Konieczne jest uwzględnienie:
- kontekstu historycznego tekstu;
- gatunku literackiego;
- intencji autora;
- jedności całego Pisma;
- rozwoju historii zbawienia;
- interpretacji tekstu w żywej Tradycji Kościoła.
Dogmatyka pozostaje zatem w ścisłym związku z egzegezą biblijną. Egzegeta pyta przede wszystkim o znaczenie tekstu biblijnego, natomiast dogmatyk wykorzystuje wyniki egzegezy do systematycznego przedstawienia treści wiary.
4. Tradycja
Drugim podstawowym punktem odniesienia jest Tradycja apostolska (Traditio).
Tradycji nie należy utożsamiać z tradycjami rozumianymi jako zwyczaje kościelne. W sensie teologicznym oznacza ona żywy proces przekazywania wiary otrzymanej od Apostołów.
Pismo Święte i Tradycja nie są dwoma niezależnymi objawieniami. Stanowią dwa pozostające w ścisłym związku sposoby przekazywania jednego Objawienia.
Do szczególnie ważnych świadków Tradycji należą:
- symbole i wyznania wiary;
- nauczanie Ojców Kościoła;
- orzeczenia soborów;
- liturgia;
- pisma Doktorów Kościoła;
- trwałe świadectwo wiary Ludu Bożego.
W badaniu Tradycji dogmatyk zwraca uwagę nie tylko na starożytność danego świadectwa, ale również na jego powszechność, zgodność z całością wiary oraz sposób jego recepcji w Kościele.
5. Urząd Nauczycielski Kościoła
Istotnym punktem odniesienia dla teologii katolickiej jest Urząd Nauczycielski Kościoła – Magisterium Ecclesiae.
Jego zadaniem jest autentyczna interpretacja słowa Bożego przekazanego w Piśmie i Tradycji.
Szczególne znaczenie dla dogmatyki mają:
- definicje soborów powszechnych;
- definitywne wypowiedzi papieskie;
- nauczanie zwyczajne i powszechne biskupów pozostających w komunii z papieżem;
- inne dokumenty Magisterium, których rangę należy oceniać stosownie do charakteru danego aktu.
Nie wszystkie wypowiedzi Magisterium posiadają zatem jednakową rangę doktrynalną. Przy interpretacji dokumentu należy ustalić m.in. jego rodzaj, intencję nauczycielską, adresatów, przedmiot nauczania oraz stopień zobowiązania doktrynalnego.
Teolog powinien ponadto odróżniać samą treść doktrynalną od historycznych sposobów jej wyrażenia.
6. Loci theologici – miejsca teologiczne
Klasyczna metodologia teologii posługuje się pojęciem loci theologici, czyli „miejsc teologicznych”.
Szczególne znaczenie dla usystematyzowania tej koncepcji miał XVI-wieczny teolog Melchior Cano (1509–1560), autor dzieła De locis theologicis.
Miejsca teologiczne oznaczają źródła lub obszary, z których teolog czerpie argumenty w refleksji teologicznej.
Cano wyróżniał dziesięć loci theologici:
- Pismo Święte;
- Tradycję apostolską;
- Kościół katolicki;
- sobory;
- Kościół rzymski, czyli autorytet papieża;
- Ojców Kościoła;
- teologów scholastycznych i kanonistów;
- naturalny rozum;
- filozofów;
- historię.
Koncepcja loci theologici pokazuje, że argumentacja teologiczna korzysta z różnych rodzajów świadectw i autorytetów. Nie wszystkie posiadają jednak taką samą wartość. Zadaniem teologa jest nie tylko zgromadzenie argumentów, ale również ustalenie ich właściwej hierarchii i mocy teologicznej.
7. Liturgia jako źródło teologiczne
Ważnym świadectwem wiary Kościoła jest liturgia.
Znaczenie liturgii wyraża tradycyjna zasada:
lex orandi – lex credendi
czyli: „prawo modlitwy jest prawem wiary”.
Kościół wyraża bowiem swoją wiarę nie tylko w definicjach doktrynalnych, ale również w modlitwie i sprawowaniu sakramentów.
Przykładowo starożytne modlitwy liturgiczne mogą stanowić ważne świadectwo wiary Kościoła w:
- bóstwo Chrystusa;
- działanie Ducha Świętego;
- rzeczywistą obecność Chrystusa w Eucharystii;
- komunię świętych;
- zmartwychwstanie umarłych.
Liturgia nie zastępuje Pisma ani Tradycji, lecz jest jednym z uprzywilejowanych sposobów, w których Tradycja znajduje swój wyraz.
8. Sensus fidei
Do źródeł poznania wiary Kościoła należy także sensus fidei, czyli „zmysł wiary”.
Duch Święty działa w całym Ludzie Bożym, dlatego wiara Kościoła nie jest jedynie sumą wypowiedzi teologów ani dokumentów Magisterium.
Należy jednak odróżnić sensus fidei od zwykłej opinii większości katolików. Pojęcie to oznacza nadprzyrodzoną zdolność wierzących do rozpoznawania prawdy wiary dzięki uczestnictwu w życiu Kościoła i działaniu Ducha Świętego.
Z perspektywy dogmatycznej istotne jest zatem badanie recepcji doktryny w życiu całego Kościoła.
METODY TEOLOGII DOGMATYCZNEJ
9. Metoda pozytywna
Klasycznie w teologii dogmatycznej wyróżnia się dwa zasadnicze momenty: pozytywny i spekulatywny.
Teologia pozytywna (theologia positiva) zmierza do ustalenia, co na dany temat zawierają źródła wiary.
W odniesieniu do określonego zagadnienia dogmatycznego bada się zatem:
- Pismo Święte;
- świadectwa Tradycji;
- nauczanie Ojców Kościoła;
- historię sporów doktrynalnych;
- orzeczenia soborów;
- dokumenty Magisterium;
- liturgię i inne świadectwa wiary Kościoła.
Przykładowo, badając naukę o bóstwie Chrystusa, należy najpierw przeanalizować świadectwo Nowego Testamentu, następnie pisma Ojców Kościoła, spory chrystologiczne pierwszych wieków oraz definicje soborów, zwłaszcza Soboru Nicejskiego I i Soboru Chalcedońskiego.
Metoda pozytywna odpowiada zatem przede wszystkim na pytanie:
„Co Kościół wierzy i na jakiej podstawie?”
10. Metoda historyczna
Z metodą pozytywną związana jest metoda historyczna.
Dogmat posiada bowiem swoją historię. Treść wiary apostolskiej była w kolejnych epokach coraz dokładniej wyrażana za pomocą pojęć teologicznych.
Przykładem może być termin homoousios („współistotny”), zastosowany podczas Soboru Nicejskiego I dla wyrażenia relacji Syna do Ojca.
Metoda historyczna bada:
- genezę problemu teologicznego;
- pojawiające się interpretacje;
- spory i herezje;
- rozwój terminologii;
- decyzje Magisterium;
- późniejszą recepcję doktryny.
Należy przy tym odróżnić rozwój dogmatu od zmiany jego istotnej treści. Rozwój doktryny oznacza pogłębienie rozumienia i precyzyjniejsze wyrażenie prawdy zawartej w Objawieniu.
11. Metoda spekulatywna
Drugim zasadniczym momentem jest teologia spekulatywna (theologia speculativa).
Jeżeli metoda pozytywna odpowiada przede wszystkim na pytanie:
„Co zostało objawione i czego naucza Kościół?”
to metoda spekulatywna pyta:
„Jak należy tę prawdę rozumieć?”
oraz:
„W jaki sposób łączy się ona z innymi prawdami wiary?”
Teologia spekulatywna wykorzystuje rozum i narzędzia filozoficzne do analizy treści Objawienia.
Przykładem jest nauka o Trójcy Świętej. Teologia nie poprzestaje na stwierdzeniu, że istnieje jeden Bóg w trzech Osobach, lecz próbuje wyjaśnić znaczenie takich pojęć jak:
- natura;
- osoba;
- relacja;
- pochodzenie;
- jedność;
- odrębność.
Metoda spekulatywna nie oznacza swobodnego spekulowania o Bogu. Jej granice wyznacza treść Objawienia.
12. Znaczenie filozofii
Teologia dogmatyczna korzysta z filozofii jako narzędzia rozumowego.
Szczególne znaczenie posiadają takie pojęcia filozoficzne jak:
natura – osoba – substancja – istota – istnienie – relacja – przyczyna – akt – możność.
Bez odpowiednich narzędzi filozoficznych trudno byłoby precyzyjnie wyrazić wiele zagadnień trynitarnych, chrystologicznych czy antropologicznych.
Klasycznym przykładem syntezy teologii i filozofii jest dzieło św. Tomasza z Akwinu.
Należy jednak zachować właściwą relację:
filozofia służy teologii, ale nie jest źródłem Objawienia.
Rozum pomaga zrozumieć treść wiary, nie może jednak zastąpić Objawienia ani ustanawiać jego treści.
13. Analogia w teologii
Istotnym narzędziem języka teologicznego jest analogia.
Bóg przekracza możliwości pełnego poznania przez ludzki umysł. Mówiąc o Bogu, posługujemy się jednak pojęciami zaczerpniętymi z poznania rzeczywistości stworzonej.
Jeżeli mówimy: „Bóg jest dobry”, słowo „dobry” nie oznacza dokładnie tego samego, co w zdaniu „człowiek jest dobry”. Nie oznacza jednak również czegoś całkowicie odmiennego.
Pojęcia odnosimy do Boga analogicznie.
Analogia chroni teologię przed dwiema skrajnościami:
antropomorfizmem – traktowaniem Boga tak, jakby był jedynie większą i doskonalszą istotą podobną do człowieka;
oraz
agnostycyzmem teologicznym – przekonaniem, że o Bogu nie można powiedzieć niczego prawdziwego.
14. Hierarchia prawd wiary
W systematyzacji dogmatycznej istotne jest pojęcie hierarchii prawd (hierarchia veritatum).
Nie oznacza ono, że niektóre prawdy objawione są prawdziwe „bardziej”, a inne „mniej”. Chodzi o ich różny związek z centrum wiary chrześcijańskiej.
Centralne miejsce zajmuje tajemnica Trójjedynego Boga objawionego w Jezusie Chrystusie i dokonującego zbawienia człowieka.
Pozostałe prawdy wiary należy interpretować w relacji do tego centrum.
Dogmatyka nie powinna więc przedstawiać doktryny jako przypadkowego zbioru niezależnych twierdzeń, lecz jako organiczną i wewnętrznie powiązaną całość.
15. Zadania współczesnej dogmatyki
Współczesna teologia dogmatyczna łączy kilka perspektyw metodologicznych.
Powinna być jednocześnie:
biblijna – zakorzeniona w Piśmie Świętym;
tradycyjna – świadoma ciągłości wiary Kościoła;
historyczna – uwzględniająca rozwój doktryny;
systematyczna – ukazująca związki pomiędzy prawdami wiary;
spekulatywna – poszukująca racjonalnego zrozumienia;
eklezjalna – uprawiana wewnątrz wiary Kościoła i w odniesieniu do jego Magisterium;
dialogiczna – podejmująca dialog z filozofią, naukami szczegółowymi, kulturą oraz pytaniami współczesnego człowieka.
16. Schemat metody dogmatycznej
Pracę nad konkretnym zagadnieniem dogmatycznym można przedstawić za pomocą uproszczonego schematu:
1. Status quaestionis
Sformułowanie problemu i określenie przedmiotu badania.
↓
2. Pismo Święte
Ustalenie podstaw biblijnych.
↓
3. Tradycja
Analiza świadectw patrystycznych, liturgicznych i historycznych.
↓
4. Historia dogmatu
Prześledzenie sporów, rozwoju pojęć i formowania się doktryny.
↓
5. Magisterium
Analiza właściwych orzeczeń soborowych i papieskich oraz określenie ich rangi.
↓
6. Refleksja systematyczna
Wyjaśnienie znaczenia danej prawdy i jej związku z innymi prawdami wiary.
↓
7. Refleksja spekulatywna
Próba głębszego, racjonalnego zrozumienia treści wiary.
↓
8. Aktualizacja
Ukazanie znaczenia danej prawdy dla współczesnego człowieka i życia Kościoła.
17. Najważniejsze pojęcia do zapamiętania
Objawienie (revelatio) – samoudzielenie się Boga człowiekowi i objawienie Bożego zamysłu zbawienia.
Pismo Święte (Sacra Scriptura) – natchnione świadectwo Objawienia Bożego.
Tradycja (Traditio) – żywe przekazywanie wiary apostolskiej w Kościele.
Magisterium Ecclesiae – Urząd Nauczycielski Kościoła.
Depositum fidei – depozyt wiary powierzony Kościołowi.
Loci theologici – „miejsca teologiczne”, z których teologia czerpie argumenty.
Sensus fidei – nadprzyrodzony zmysł wiary Ludu Bożego.
Fides quaerens intellectum – wiara poszukująca zrozumienia.
Theologia positiva – badanie źródeł i świadectw wiary.
Theologia speculativa – racjonalne i systematyczne pogłębianie rozumienia treści wiary.
Lex orandi – lex credendi – zasada wskazująca na związek między modlitwą Kościoła a jego wiarą.
Analogia – sposób orzekania o Bogu pozwalający mówić o Nim prawdziwie przy jednoczesnym uznaniu Jego transcendencji.
18. Podsumowanie
Teologia dogmatyczna jest systematyczną refleksją rozumu oświeconego wiarą nad Objawieniem Bożym. Jej zasadniczym punktem odniesienia pozostaje Objawienie przekazywane w Piśmie Świętym i Tradycji, którego autentycznej interpretacji służy Magisterium Kościoła.
W pracy dogmatycznej szczególne znaczenie posiadają dwa wzajemnie uzupełniające się momenty: pozytywny i spekulatywny. Pierwszy zmierza do ustalenia treści i historycznych świadectw wiary, drugi – do jej racjonalnego, pogłębionego i systematycznego zrozumienia.
Można zatem ująć całą metodę dogmatyki w dwóch podstawowych pytaniach:
1. Co Kościół wierzy i na jakiej podstawie?
– wymiar pozytywny i historyczny.
2. Jak należy rozumieć tę prawdę oraz jaki jest jej związek z całością wiary?
– wymiar spekulatywny i systematyczny.
Właściwie uprawiana teologia dogmatyczna nie jest więc ani samym powtarzaniem formuł dogmatycznych, ani niezależną spekulacją filozoficzną. Jest fides quaerens intellectum – wiarą, która przyjmując Objawienie, za pomocą rozumu nieustannie poszukuje jego coraz głębszego zrozumienia.