1. Miejsce zagadnienia w pneumatologii
Pneumatologia (gr. pneuma – duch, tchnienie) jest traktatem teologicznym poświęconym osobie i działaniu Ducha Świętego.
Obejmuje przede wszystkim następujące zagadnienia:
- objawienie Ducha Świętego w Piśmie Świętym;
- osobowość i bóstwo Ducha Świętego;
- imiona, określenia i symbole Ducha;
- pochodzenie Ducha Świętego;
- posłanie Ducha w historii zbawienia;
- zesłanie Ducha Świętego;
- działanie Ducha w Chrystusie i Kościele;
- uświęcające działanie Ducha;
- dary i charyzmaty Ducha Świętego.
Pochodzenie Ducha Świętego stanowi więc jeden z zasadniczych tematów pneumatologii. Pytamy w nim o to, kim jest Duch Święty oraz jaka jest Jego odwieczna relacja do Ojca i Syna.
I. DUCH ŚWIĘTY W OBJAWIENIU
2. Znaczenie słowa „duch”
Biblijne określenia Ducha mają bogate znaczenie.
Hebrajskie:
רוּחַ – ruach
oraz greckie:
πνεῦμα – pneuma
mogą oznaczać:
ducha, tchnienie, oddech, wiatr.
Terminologia ta wskazuje na rzeczywistość niewidzialną, ale jednocześnie żywą i działającą.
Nie oznacza to jednak, że Duch Święty jest jedynie bezosobową „mocą Boga”. Objawienie biblijne, szczególnie Nowy Testament, prowadzi do rozpoznania Ducha jako Osoby Boskiej.
3. Duch Boży w Starym Testamencie
Stary Testament nie zawiera jeszcze w pełni rozwiniętego objawienia Ducha Świętego jako odrębnej Osoby Boskiej. Ukazuje jednak Ducha Boga jako działającego w stworzeniu i historii zbawienia.
Już w opisie stworzenia pojawia się Duch Boży:
„Duch Boży unosił się nad wodami” (Rdz 1,2).
Duch jest związany z życiem. Człowiek i całe stworzenie istnieją dzięki ożywiającemu tchnieniu Boga.
Psalmista mówi:
„Stwarzasz je, gdy ślesz swego Ducha i odnawiasz oblicze ziemi” (Ps 104,30).
Duch Boży uzdalnia również wybranych ludzi do wypełnienia określonej misji.
Działa w:
- sędziach;
- królach;
- prorokach;
- przywódcach Izraela.
Szczególnego znaczenia nabiera związek Ducha z proroctwem.
Prorok nie przemawia jedynie we własnym imieniu. Jest człowiekiem poruszonym przez Ducha Boga.
4. Obietnica Ducha
W późniejszych tekstach prorockich pojawia się zapowiedź szczególnego wylania Ducha w czasach mesjańskich.
Prorok Joel zapowiada:
„Wyleję potem Ducha mego na wszelkie ciało” (Jl 3,1).
Ezechiel łączy dar Ducha z przemianą człowieka:
„Ducha mojego chcę tchnąć w was i sprawić, byście żyli według mych nakazów” (Ez 36,27).
Duch zostaje więc związany z:
nowym przymierzem,
nowym sercem,
oczyszczeniem,
odnowieniem człowieka,
czasami mesjańskimi.
Zapowiedzi te przygotowują nowotestamentalne objawienie Ducha Świętego.
II. DUCH ŚWIĘTY I JEZUS CHRYSTUS
5. Duch w życiu Jezusa
Nowy Testament ukazuje szczególnie ścisły związek pomiędzy Jezusem Chrystusem a Duchem Świętym.
Duch jest obecny już w wydarzeniu Wcielenia:
„Duch Święty zstąpi na Ciebie i moc Najwyższego osłoni Cię” (Łk 1,35).
Podczas chrztu Jezusa w Jordanie Duch zstępuje na Niego w postaci cielesnej podobnej do gołębicy.
Następnie Jezus:
- zostaje wyprowadzony przez Ducha na pustynię;
- rozpoczyna działalność „w mocy Ducha”;
- odnosi do siebie proroctwo: „Duch Pański spoczywa na Mnie”;
- dokonuje swojej misji w mocy Ducha.
Duch Święty nie pojawia się więc dopiero w dniu Pięćdziesiątnicy. Jest obecny w całym wydarzeniu Chrystusa.
6. Jezus jako dawca Ducha
Nowy Testament ukazuje również Jezusa jako Tego, który udziela Ducha Świętego.
Jan Chrzciciel zapowiada:
„On was chrzcić będzie Duchem Świętym” (Mk 1,8).
W Ewangelii Jana Jezus zapowiada posłanie Parakleta.
Po zmartwychwstaniu:
„tchnął na nich i powiedział im: Weźmijcie Ducha Świętego” (J 20,22).
Wydarzenie Chrystusa i dar Ducha są więc nierozerwalnie związane.
Chrystus otrzymuje Ducha, działa w Duchu, a po dokonaniu dzieła zbawienia udziela Ducha swoim uczniom.
III. DUCH ŚWIĘTY JAKO PARAKLET
7. Pneumatologia Ewangelii Jana
Szczególnie rozwiniętą naukę o Duchu Świętym zawiera Ewangelia według św. Jana.
Duch zostaje w niej określony mianem:
παράκλητος – Paraklētos.
Termin ten można tłumaczyć jako:
Paraklet, Pocieszyciel, Obrońca, Orędownik.
Jezus zapowiada:
„Ja zaś będę prosił Ojca, a innego Parakleta da wam” (J 14,16).
Określenie „inny Paraklet” wskazuje, że Duch będzie kontynuował wśród uczniów dzieło Chrystusa.
8. Działanie Parakleta
Według Ewangelii Jana Duch Święty:
- pozostaje z uczniami;
- mieszka w nich;
- przypomina naukę Jezusa;
- prowadzi do całej prawdy;
- świadczy o Chrystusie;
- otacza Chrystusa chwałą;
- przekazuje uczniom to, co należy do Chrystusa.
Jezus mówi:
„On Mnie otoczy chwałą, ponieważ z mojego weźmie i wam objawi” (J 16,14).
Pneumatologia Janowa ukazuje więc Ducha jako Tego, którego misja jest całkowicie skierowana ku Chrystusowi i Jego dziełu.
IV. OSOBOWOŚĆ DUCHA ŚWIĘTEGO
9. Duch nie jest jedynie mocą
Jednym z podstawowych twierdzeń pneumatologii jest osobowość Ducha Świętego.
Pismo Święte mówi wprawdzie o Duchu jako mocy Boga, ale jednocześnie przypisuje Mu działania o charakterze osobowym.
Duch:
- mówi;
- naucza;
- przypomina;
- świadczy;
- prowadzi;
- posyła;
- rozdziela dary;
- wstawia się za wierzącymi.
W Dziejach Apostolskich Duch mówi:
„Wyznaczcie Mi już Barnabę i Szawła do dzieła, do którego ich powołałem” (Dz 13,2).
Paweł stwierdza również, że Duch rozdziela charyzmaty:
„każdemu z osobna, jak chce” (1 Kor 12,11).
Takiego języka nie można łatwo sprowadzić do opisu bezosobowej energii.
V. BÓSTWO DUCHA ŚWIĘTEGO
10. Świadectwo Nowego Testamentu
Drugim podstawowym twierdzeniem pneumatologii jest bóstwo Ducha Świętego.
Nowy Testament wielokrotnie umieszcza Ducha w bezpośredniej relacji do Ojca i Syna.
Najbardziej znanym przykładem jest nakaz chrzcielny:
„udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego” (Mt 28,19).
Paweł kończy 2 List do Koryntian formułą:
„Łaska Pana Jezusa Chrystusa, miłość Boga i dar jedności w Duchu Świętym niech będą z wami wszystkimi” (2 Kor 13,13).
Duch nie jest więc przedstawiany jako stworzenie stojące pomiędzy Bogiem a światem.
11. Spór o bóstwo Ducha
W IV wieku pojawili się pneumatomachowie – „walczący przeciw Duchowi” – którzy kwestionowali pełne bóstwo Ducha Świętego.
W obronie Jego bóstwa wystąpili szczególnie Ojcowie Kapadoccy:
- Bazyli Wielki;
- Grzegorz z Nazjanzu;
- Grzegorz z Nyssy.
Bazyli poświęcił temu zagadnieniu traktat „O Duchu Świętym” – De Spiritu Sancto.
Podstawowym argumentem było między innymi miejsce Ducha w życiu zbawczym i liturgicznym Kościoła.
Jeżeli Duch uświęca człowieka, daje życie Boże i jest razem z Ojcem i Synem przedmiotem chrześcijańskiego uwielbienia, nie może należeć do porządku stworzeń.
12. Sobór Konstantynopolitański I
Przełomowe znaczenie posiadał Sobór Konstantynopolitański I (381).
Symbol wiary wyznaje:
„I w Ducha Świętego, Pana i Ożywiciela, który od Ojca pochodzi, który z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę, który mówił przez proroków”.
Każde z tych określeń posiada znaczenie pneumatologiczne.
Duch jest:
Panem – nie stworzeniem;
Ożywicielem – Tym, który udziela życia;
pochodzącym od Ojca – posiada odwieczną relację do Ojca;
współuwielbianym z Ojcem i Synem – posiada tę samą godność Bożą;
mówiącym przez proroków – działa w historii Objawienia.
VI. POCHODZENIE DUCHA ŚWIĘTEGO
13. Znaczenie pojęcia „pochodzenie”
Dopiero na tle osobowości i bóstwa Ducha można właściwie postawić pytanie o Jego pochodzenie.
Pochodzenie nie oznacza stworzenia.
Duch Święty:
nie został stworzony,
nie powstał w czasie,
nie zaczął istnieć.
Jest odwiecznym Bogiem.
Termin „pochodzenie” opisuje Jego odwieczną relację osobową.
Dzięki tej relacji Duch jest Duchem Świętym, a nie Ojcem czy Synem.
14. „Który od Ojca pochodzi”
Podstawowym tekstem biblijnym jest J 15,26:
„Gdy jednak przyjdzie Paraklet, którego Ja wam poślę od Ojca, Duch Prawdy, który od Ojca pochodzi, On zaświadczy o Mnie”.
Grecki tekst używa czasownika:
ἐκπορεύεται – ekporeuetai.
Od niego pochodzi termin:
ἐκπόρευσις – ekporeusis
– pochodzenie.
Na tej podstawie Symbol nicejsko-konstantynopolitański mówi o Duchu:
„który od Ojca pochodzi”.
Ojciec jest więc źródłem osobowego pochodzenia Ducha Świętego.
VII. DUCH ŚWIĘTY A SYN
15. Duch Syna
Pismo Święte mówi jednak również o niezwykle ścisłej relacji Ducha do Syna.
Paweł używa określeń:
„Duch Chrystusa” (Rz 8,9)
oraz:
„Duch Syna” (Ga 4,6).
Chrystus posyła Ducha.
Duch objawia Chrystusa.
Duch bierze z tego, co należy do Chrystusa.
Zmartwychwstały Chrystus udziela Ducha uczniom.
Powstało więc pytanie:
Jaki jest związek Syna z odwiecznym pochodzeniem Ducha Świętego?
To pytanie doprowadziło do rozwoju nauki o Filioque.
VIII. FILIOQUE
16. Znaczenie terminu
Łacińskie:
Filioque
oznacza:
„i Syna”.
Na Zachodzie Symbol wiary zaczął być odmawiany w formie:
„który od Ojca i Syna pochodzi”.
Formuła miała podkreślać odwieczną relację Ducha nie tylko do Ojca, ale również do Syna.
Według nauki katolickiej Duch Święty pochodzi:
od Ojca i Syna jako od jednej zasady.
Nie istnieją więc dwa niezależne źródła Ducha.
17. „Od Ojca przez Syna”
Tradycja wschodnia zachowała pierwotne brzmienie Credo:
„który od Ojca pochodzi”.
Często posługuje się również formułą:
„od Ojca przez Syna” – dia tou Huiou.
Wschód szczególnie podkreśla, że Ojciec jest pierwszym i jedynym źródłem osobowego pochodzenia Ducha.
Zachód podkreśla natomiast, że Duch posiada odwieczną relację również do Syna.
Różnica ta stała się jednym z najważniejszych problemów teologicznych pomiędzy chrześcijańskim Wschodem i Zachodem.
18. Ekporeusis i processio
Dla zrozumienia sporu ważna jest różnica językowa.
Greckie:
ekporeusis
posiada bardziej precyzyjne znaczenie i odnosi się do pochodzenia Ducha od Ojca jako pierwszego źródła.
Łacińskie:
processio
ma znaczenie szersze.
Dlatego grecka formuła:
„Duch pochodzi od Ojca”
i łacińska:
„Duch pochodzi od Ojca i Syna”
nie muszą oznaczać dwóch całkowicie sprzecznych koncepcji.
Mówią o tajemnicy pochodzenia Ducha za pomocą różnych kategorii językowych.
IX. DUCH ŚWIĘTY JAKO DAR I MIŁOŚĆ
19. Pneumatologia św. Augustyna
Szczególne znaczenie dla zachodniej pneumatologii posiada nauka św. Augustyna.
Augustyn określa Ducha między innymi jako:
Dar – Donum
oraz
Miłość – Amor.
Duch jest osobowym Darem Boga.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierają słowa św. Pawła:
„Miłość Boża rozlana jest w sercach naszych przez Ducha Świętego, który został nam dany” (Rz 5,5).
Duch nie jest jednak jedynie uczuciem miłości ani bezosobową więzią.
Jest Osobą-Darem.
To, kim Duch jest odwiecznie, objawia się w Jego działaniu: Duch jest Tym, który zostaje dany człowiekowi i wprowadza go w życie Boga.
X. DUCH ŚWIĘTY JAKO DAR CHRYSTUSA
20. Misterium Paschalne
Pełnia objawienia Ducha związana jest z misterium paschalnym Chrystusa.
Śmierć, zmartwychwstanie i uwielbienie Chrystusa prowadzą do daru Ducha.
Ewangelia Jana przedstawia tę rzeczywistość w słowach:
„Weźmijcie Ducha Świętego” (J 20,22).
Chrystus tchnie na uczniów.
Gest ten przywołuje biblijną symbolikę stworzenia i Bożego tchnienia życia.
Dar Ducha oznacza więc początek nowego stworzenia.
XI. PIĘĆDZIESIĄTNICA
21. Zesłanie Ducha Świętego
Centralnym wydarzeniem pneumatologicznym w życiu Kościoła jest Pięćdziesiątnica (Dz 2).
Duch Święty zstępuje na zgromadzonych uczniów.
Towarzyszą temu znaki:
gwałtownego wichru
oraz
języków jakby z ognia.
Duch uzdalnia uczniów do głoszenia Ewangelii.
Pięćdziesiątnica nie oznacza początku istnienia Ducha Świętego, ale nowe posłanie Ducha w historii zbawienia.
Ten, który odwiecznie pochodzi, zostaje posłany Kościołowi.
XII. DUCH ŚWIĘTY I KOŚCIÓŁ
22. Duch jako zasada życia Kościoła
Duch Święty nie jest jedynie darem udzielonym pojedynczym chrześcijanom.
Jest obecny w całym Kościele.
Duch:
- buduje Kościół;
- jednoczy wierzących;
- prowadzi do prawdy;
- działa w sakramentach;
- wzbudza charyzmaty;
- prowadzi misję;
- uświęca wierzących;
- podtrzymuje w Kościele wyznanie wiary.
Paweł używa obrazu jednego Ciała i jednego Ducha.
Różnorodność członków i charyzmatów nie niszczy jedności, ponieważ wszystkie dary pochodzą od jednego Ducha.
XIII. DUCH ŚWIĘTY JAKO UŚWIĘCICIEL
23. Uświęcenie człowieka
Jednym z podstawowych działań przypisywanych Duchowi jest uświęcenie.
Człowiek dzięki Duchowi uczestniczy w życiu Bożym.
Duch:
zamieszkuje w człowieku,
czyni go świątynią Boga,
wprowadza w modlitwę,
uzdalnia do nazywania Boga Ojcem,
prowadzi do świętości.
Paweł pisze:
„wszyscy ci, których prowadzi Duch Boży, są synami Bożymi” (Rz 8,14).
Pneumatologia łączy się więc bezpośrednio z charytologią, czyli nauką o łasce.
Łaska nie jest jedynie „rzeczą” otrzymaną od Boga. Zbawienie oznacza również obecność i działanie samego Ducha Świętego w człowieku.
XIV. DUCH ŚWIĘTY A MODLITWA
24. Duch modlący się w człowieku
Duch Święty jest również zasadą chrześcijańskiej modlitwy.
Paweł pisze:
„Duch przychodzi z pomocą naszej słabości” (Rz 8,26).
To dzięki Duchowi chrześcijanin może wołać:
„Abba, Ojcze!”
Ukazuje to charakterystyczny porządek życia chrześcijańskiego:
w Duchu → przez Syna → do Ojca.
Duch nie skupia uwagi na sobie, lecz prowadzi człowieka przez Chrystusa ku Ojcu.
XV. SYMBOLE DUCHA ŚWIĘTEGO
25. Symbolika pneumatologiczna
Pismo Święte posługuje się wieloma symbolami Ducha.
Tchnienie i wiatr
Wskazują na niewidzialność, wolność i życiodajną moc Ducha.
Woda
Symbolizuje życie, oczyszczenie i nowe narodzenie.
Ogień
Oznacza przemianę, oczyszczenie i obecność Boga.
Namaszczenie
Wskazuje na konsekrację i udzielenie Ducha.
Gołębica
Związana jest szczególnie z chrztem Jezusa.
Pieczęć
Oznacza przynależność człowieka do Boga i trwałość daru Ducha.
Symbole te nie definiują natury Ducha, ale ukazują różne aspekty Jego działania.
XVI. NAJWAŻNIEJSZE POJĘCIA
26. Słownik pneumatologiczny
Pneumatologia – teologiczna nauka o Duchu Świętym.
Ruach – hebrajskie określenie ducha, tchnienia lub wiatru.
Pneuma – greckie określenie ducha, tchnienia.
Parakletos – Paraklet, Pocieszyciel, Obrońca.
Ekporeusis – pochodzenie Ducha.
Processio – łacińskie określenie pochodzenia.
Filioque – „i Syna”.
Donum – Dar; jedno z klasycznych określeń Ducha w teologii zachodniej.
Amor – Miłość; augustyńskie określenie Ducha.
Pneumatomachowie – przeciwnicy pełnego bóstwa Ducha Świętego w sporach IV wieku.
XVII. SCHEMAT DO NAUKI
27. Objawienie i działanie Ducha Świętego
STARY TESTAMENT
Duch Boga
↓
stworzenie
↓
życie
↓
prorocy
↓
obietnica wylania Ducha
JEZUS CHRYSTUS
poczęcie z Ducha
↓
chrzest w Jordanie
↓
działalność w mocy Ducha
↓
misterium paschalne
↓
dar Ducha
DUCH ŚWIĘTY
Osoba Boska
↓
Pan i Ożywiciel
↓
odwiecznie pochodzi
↓
zostaje posłany
↓
Pięćdziesiątnica
↓
Kościół
↓
sakramenty i charyzmaty
↓
uświęcenie człowieka
XVIII. PODSUMOWANIE
28. Najważniejsze tezy do zapamiętania
1. Duch Święty jest Osobą Boską, a nie jedynie mocą lub sposobem działania Boga.
2. Duch Święty jest prawdziwym Bogiem, współistotnym Ojcu i Synowi.
3. Stary Testament przygotowuje objawienie Ducha, ukazując Ducha Boga jako źródło życia, natchnienia i działania zbawczego.
4. Pełniejsze objawienie Ducha dokonuje się w Jezusie Chrystusie. Całe życie i posłannictwo Jezusa związane jest z działaniem Ducha.
5. Jezus objawia Ducha jako Parakleta i zapowiada Jego posłanie uczniom.
6. Duch odwiecznie pochodzi od Ojca. Pochodzenie nie oznacza stworzenia ani początku istnienia Ducha.
7. Tradycja katolicka wyznaje pochodzenie Ducha od Ojca i Syna jako od jednej zasady. Wyraża to zachodnia formuła Filioque.
8. Tradycja wschodnia szczególnie podkreśla pochodzenie Ducha od Ojca oraz formułę „od Ojca przez Syna”.
9. Duch Święty zostaje posłany Kościołowi. Szczególnym wydarzeniem tego posłania jest Pięćdziesiątnica.
10. Duch jest zasadą życia i świętości Kościoła. Działa w sakramentach, wzbudza charyzmaty, prowadzi Kościół i jednoczy wierzących.
11. Duch Święty jest Uświęcicielem. Zamieszkuje w człowieku i wprowadza go w życie Boże.
12. Duch prowadzi do Chrystusa i przez Chrystusa do Ojca.
Formuła do zapamiętania
Duch Święty jest Osobą-Darem.
Odwiecznie pochodzi, w historii zbawienia zostaje posłany, w Kościele działa, a człowieka uświęca.
Dlatego pełna pneumatologia nie pyta jedynie:
„Od kogo pochodzi Duch Święty?”
ale również:
„Kim jest Duch Święty i w jaki sposób działa w historii zbawienia, Kościele oraz człowieku?”
Pochodzenie mówi o Jego odwiecznej tożsamości; posłanie – o Jego obecności w historii; uświęcenie – o Jego działaniu w człowieku.