1. Kościół jako misterium
Jednym z podstawowych pojęć współczesnej eklezjologii jest misterium Kościoła.
Słowo „misterium” nie oznacza tutaj zagadki ani rzeczywistości całkowicie niezrozumiałej. W języku teologicznym oznacza zbawczą rzeczywistość Boga, która objawia się i działa w historii.
Kościoła nie można więc zrozumieć jedynie jako instytucji religijnej, organizacji społecznej czy wspólnoty ludzi posiadających podobne przekonania.
Kościół posiada jednocześnie wymiar:
widzialny i niewidzialny,
ludzki i Boski,
historyczny i nadprzyrodzony.
Jest rzeczywistą społecznością ludzi, ale jego istnienie i misja mają swoje źródło w działaniu Boga.
Dlatego Sobór Watykański II rozpoczyna konstytucję Lumen gentium od ukazania Kościoła właśnie jako misterium.
2. Kościół w Bożym planie zbawienia
Kościół nie pojawia się przypadkowo w historii po zakończeniu ziemskiego życia Jezusa.
Według wiary chrześcijańskiej należy do Bożego planu zbawienia.
Jego przygotowanie można dostrzec już w Starym Testamencie, szczególnie w powołaniu Izraela jako Ludu Bożego.
Historia zbawienia prowadzi od:
stworzenia
przez
powołanie Izraela
do
Jezusa Chrystusa
i dalej do
Kościoła jako wspólnoty Nowego Przymierza.
Kościół pozostaje więc związany z całą historią zbawienia.
3. Jezus Chrystus a Kościół
Fundamentem Kościoła jest Jezus Chrystus.
Całe Jego przepowiadanie i działalność przygotowują powstanie wspólnoty uczniów.
Szczególne znaczenie posiadają:
- głoszenie królestwa Bożego;
- powołanie uczniów;
- ustanowienie Dwunastu;
- szczególna rola Piotra;
- Ostatnia Wieczerza;
- śmierć i zmartwychwstanie;
- nakaz misyjny;
- dar Ducha Świętego.
Wybór Dwunastu posiada znaczenie symboliczne. Nawiązuje do dwunastu pokoleń Izraela i wskazuje na zgromadzenie nowego Ludu Bożego.
Kościół wyrasta zatem z całego misterium Chrystusa, a szczególnie z Jego śmierci i zmartwychwstania.
4. Duch Święty a Kościół
Kościoła nie można zrozumieć bez Ducha Świętego.
Szczególnym wydarzeniem jest Pięćdziesiątnica.
Duch Święty zstępuje na uczniów i uzdalnia ich do publicznego głoszenia Ewangelii.
Dlatego Pięćdziesiątnica bywa określana jako wydarzenie objawienia się Kościoła światu.
Duch Święty:
ożywia Kościół,
jednoczy wierzących,
prowadzi do prawdy,
działa w sakramentach,
wzbudza charyzmaty,
uzdalnia do misji,
uświęca Lud Boży.
Kościół nie jest więc jedynie wspólnotą zbudowaną wokół pamięci o Jezusie. Jest wspólnotą, w której – według wiary chrześcijańskiej – działa Duch Święty.
5. Kościół jako Lud Boży
Jednym z najważniejszych biblijnych obrazów Kościoła jest Lud Boży.
Określenie to podkreśla ciągłość historii zbawienia.
Tak jak Bóg zawarł przymierze z Izraelem, tak w Chrystusie ustanawia Nowe Przymierze.
Do nowego Ludu Bożego zostają powołani ludzie ze wszystkich narodów.
Podstawą przynależności nie jest pochodzenie etniczne, lecz wiara i chrzest.
Obraz Ludu Bożego przypomina również, że Kościół tworzą wszyscy ochrzczeni.
Istnieje w nim różnorodność powołań i posług, ale wszyscy wierni posiadają wspólną godność wynikającą z chrztu.
6. Kościół jako Ciało Chrystusa
Drugim podstawowym obrazem jest Ciało Chrystusa.
Szczególnie rozwinął go św. Paweł.
Pisze:
„Wy przeto jesteście Ciałem Chrystusa i poszczególnymi członkami” (1 Kor 12,27).
Chrystus jest Głową, a wierzący są członkami Jego Ciała.
Obraz ten wskazuje na niezwykle głęboką więź pomiędzy:
Chrystusem, Kościołem i wierzącymi.
Kościół nie jest jedynie organizacją założoną przez Chrystusa i działającą później niezależnie od Niego.
Żyje dzięki nieustannej więzi z Chrystusem.
Szczególne znaczenie posiada tutaj Eucharystia.
Przyjmowanie Ciała Chrystusa buduje wspólnotę Kościoła jako Ciała Chrystusa.
7. Kościół jako świątynia Ducha Świętego
Trzecim ważnym obrazem jest świątynia Ducha Świętego.
Jeżeli Chrystus jest Głową Kościoła, Duch Święty jest zasadą jego życia i jedności.
Duch mieszka zarówno w poszczególnych wierzących, jak i w całej wspólnocie Kościoła.
W ten sposób trzy podstawowe obrazy eklezjologiczne można powiązać z tajemnicą Trójcy:
Lud Boży – związany z Ojcem,
Ciało Chrystusa – związane z Synem,
Świątynia Ducha Świętego – związana z Duchem Świętym.
Kościół posiada więc głęboki wymiar trynitarny.
8. Widzialny i niewidzialny wymiar Kościoła
Jednym z najważniejszych elementów katolickiej eklezjologii jest przekonanie, że Kościół posiada jednocześnie wymiar widzialny i niewidzialny.
Do wymiaru widzialnego należą między innymi:
- wspólnota wiernych;
- wyznanie wiary;
- sakramenty;
- urząd kościelny;
- struktura hierarchiczna;
- prawo kościelne;
- działalność apostolska.
Jednocześnie Kościół posiada wymiar niewidzialny:
- obecność Chrystusa;
- działanie Ducha Świętego;
- łaskę;
- wiarę;
- nadzieję;
- miłość;
- komunię człowieka z Bogiem.
Nie są to dwa oddzielne Kościoły.
Kościół widzialny i wspólnota duchowa stanowią jedną rzeczywistość.
To właśnie prowadzi do pojęcia sakramentalnej struktury Kościoła.
9. Co oznacza słowo „sakrament”?
Łacińskie:
sacramentum
odpowiada w tradycji chrześcijańskiej greckiemu:
μυστήριον – mysterion.
Sakrament jest widzialnym znakiem niewidzialnej łaski.
W sakramencie rzeczywistość materialna i widzialna staje się narzędziem działania Boga.
Przykładowo:
woda jest znakiem sakramentalnym chrztu,
chleb i wino są znakami sakramentalnymi Eucharystii,
nałożenie rąk występuje w różnych obrzędach sakramentalnych.
Chrześcijaństwo nie przeciwstawia więc tego, co duchowe, temu, co materialne.
Bóg posługuje się rzeczywistością widzialną, aby udzielać człowiekowi niewidzialnej łaski.
10. Chrystus jako podstawowy Sakrament
Aby zrozumieć sakramentalność Kościoła, trzeba rozpocząć od Jezusa Chrystusa.
W Chrystusie niewidzialny Bóg objawia się człowiekowi w sposób widzialny.
Jezus mówi:
„Kto Mnie zobaczył, zobaczył także i Ojca” (J 14,9).
W człowieczeństwie Chrystusa działa Bóg.
Dlatego w teologii można mówić o Chrystusie jako Sakramencie Boga albo prasakramencie.
Nie oznacza to, że Chrystus jest jednym z siedmiu sakramentów.
Oznacza, że jest pierwotną i fundamentalną rzeczywistością zbawczą, w której niewidzialny Bóg staje się obecny i działa poprzez widzialne człowieczeństwo Jezusa.
11. Kościół jako sakrament
Kościół kontynuuje w historii misję Chrystusa.
Dlatego Sobór Watykański II mówi o Kościele:
„w Chrystusie jakby sakramencie, czyli znaku i narzędziu wewnętrznego zjednoczenia z Bogiem i jedności całego rodzaju ludzkiego”.
Sformułowanie to ma fundamentalne znaczenie dla współczesnej eklezjologii.
Kościół jest:
znakiem
oraz
narzędziem
zbawczego działania Boga.
Jako znak wskazuje na rzeczywistość zbawienia.
Jako narzędzie służy udzielaniu tej rzeczywistości człowiekowi.
12. Kościół nie jest „ósmym sakramentem”
Określenie Kościoła jako sakramentu wymaga pewnego wyjaśnienia.
Nie oznacza ono, że do siedmiu sakramentów należy dodać ósmy sakrament – Kościół.
Słowo „sakrament” jest tutaj używane w znaczeniu analogicznym i szerszym.
Mówimy więc:
Chrystus – podstawowa rzeczywistość sakramentalna,
Kościół – sakrament zbawienia w Chrystusie,
siedem sakramentów – szczególne znaki łaski sprawowane w Kościele.
Te trzy poziomy pozostają ze sobą ściśle związane.
13. Sakramentalna struktura Kościoła
Co oznacza zatem stwierdzenie, że Kościół posiada strukturę sakramentalną?
Oznacza, że rzeczywistość widzialna Kościoła służy przekazywaniu rzeczywistości niewidzialnej.
Schemat można przedstawić następująco:
rzeczywistość widzialna
↓
znak i narzędzie
↓
rzeczywistość niewidzialna – łaska i komunia z Bogiem.
Kościół posiada widzialną strukturę, ponieważ człowiek sam jest istotą duchowo-cielesną i żyje w historii.
Bóg dociera do człowieka poprzez:
słowo,
wspólnotę,
gest,
znak,
materię,
sakrament.
14. Słowo i sakrament
Życie Kościoła posiada dwa szczególnie ważne wymiary:
głoszenie słowa Bożego
oraz
sprawowanie sakramentów.
Kościół:
głosi Ewangelię
i
sprawuje misteria zbawienia.
Słowo prowadzi do wiary.
Sakrament celebruje i umacnia życie wiary.
Nie należy przeciwstawiać słowa sakramentowi.
Obydwa należą do misji Kościoła i służą spotkaniu człowieka z Chrystusem.
15. Siedem sakramentów a Kościół
W Kościele katolickim wyróżnia się siedem sakramentów:
- chrzest;
- bierzmowanie;
- Eucharystię;
- pokutę i pojednanie;
- namaszczenie chorych;
- święcenia;
- małżeństwo.
Sakramenty nie są jednak prywatnymi czynnościami religijnymi.
Są sakramentami Kościoła.
Z jednej strony Kościół je sprawuje.
Z drugiej strony sakramenty budują Kościół.
Szczególnie wyraźnie widać to w przypadku chrztu i Eucharystii.
16. Chrzest – wejście do Kościoła
Chrzest jest sakramentem włączenia człowieka w Chrystusa i Jego Kościół.
Przez chrzest człowiek:
- zostaje uwolniony od grzechu;
- otrzymuje nowe życie;
- staje się dzieckiem Bożym;
- zostaje włączony w Ciało Chrystusa;
- staje się członkiem Ludu Bożego.
Chrzest posiada więc nie tylko wymiar indywidualny.
Nie chodzi wyłącznie o relację „Bóg – pojedynczy człowiek”.
Chrzest wprowadza człowieka do wspólnoty Kościoła.
17. Eucharystia buduje Kościół
Szczególne miejsce w sakramentalnej strukturze Kościoła posiada Eucharystia.
Paweł pisze:
„Ponieważ jeden jest chleb, przeto my, liczni, tworzymy jedno Ciało” (1 Kor 10,17).
Eucharystia nie tylko zakłada istnienie wspólnoty Kościoła.
Ona tę wspólnotę buduje i pogłębia.
Kościół sprawuje Eucharystię, ale jednocześnie Eucharystia buduje Kościół jako Ciało Chrystusa.
Dlatego pomiędzy:
Chrystusem,
Eucharystią
i Kościołem
istnieje szczególnie głęboka więź.
18. Sakrament święceń i struktura Kościoła
Sakramentalny charakter posiada również posługa apostolska.
W Kościele istnieją różne posługi i urzędy.
Szczególne znaczenie posiada sakrament święceń.
Obejmuje on trzy stopnie:
biskupstwo,
prezbiterat,
diakonat.
Posługa święceń służy głoszeniu słowa, sprawowaniu sakramentów oraz budowaniu wspólnoty.
Struktura hierarchiczna Kościoła nie powinna więc być rozumiana wyłącznie w kategoriach administracyjnych.
Posiada ona charakter sakramentalny i służebny.
19. Kościół jako komunia
Kolejnym ważnym pojęciem jest:
communio – komunia, wspólnota.
Kościół jest przede wszystkim wspólnotą ludzi zjednoczonych:
z Bogiem
oraz
między sobą.
Źródłem tej komunii jest sam Bóg.
Komunia kościelna wyraża się szczególnie poprzez:
- wspólną wiarę;
- sakramenty;
- Eucharystię;
- wspólnotę z pasterzami Kościoła;
- wzajemną miłość wierzących.
Sakramentalność i komunia są więc ze sobą ściśle związane.
Sakramenty tworzą i pogłębiają communio Kościoła.
20. Kościół święty i grzeszny
Misterium Kościoła ujawnia również szczególne napięcie.
Kościół jest święty, ponieważ:
jego Głową jest Chrystus,
działa w nim Duch Święty,
zostały mu powierzone środki uświęcenia.
Jednocześnie członkowie Kościoła pozostają ludźmi grzesznymi.
Nie można więc utożsamiać świętości Kościoła z moralną doskonałością wszystkich chrześcijan.
Kościół jest święty dzięki Chrystusowi, ale równocześnie stale potrzebuje oczyszczenia i odnowy w swoich członkach.
21. Kościół jako powszechny sakrament zbawienia
Sobór Watykański II określa Kościół również mianem:
„powszechnego sakramentu zbawienia”.
Oznacza to, że misja Kościoła nie jest skierowana jedynie do określonego narodu, kultury czy grupy społecznej.
Kościół został posłany do całej ludzkości.
Jego zadaniem jest:
głoszenie Ewangelii,
sprawowanie sakramentów,
prowadzenie ludzi do komunii z Bogiem,
dawanie świadectwa o Chrystusie.
Kościół nie jest jednak źródłem zbawienia sam z siebie.
Źródłem zbawienia jest Bóg, a Kościół jest jego znakiem i narzędziem w Chrystusie.
22. Kościół jako rzeczywistość eschatologiczna
Kościół posiada także wymiar eschatologiczny.
Nie jest jeszcze pełnią królestwa Bożego.
Żyje pomiędzy:
„już”
a
„jeszcze nie”.
Zbawienie już zostało dokonane w Chrystusie.
Łaska już działa.
Duch Święty już został dany.
Jednocześnie pełnia zbawienia dopiero nadejdzie.
Kościół pielgrzymuje więc ku ostatecznemu spełnieniu w królestwie Bożym.
23. Najważniejsze pojęcia do zapamiętania
Eklezjologia – teologiczna nauka o Kościele.
Mysterium / misterium – tajemnica zbawcza objawiona i działająca w historii.
Sacramentum – sakrament; widzialny znak niewidzialnej łaski.
Lud Boży – biblijny obraz Kościoła podkreślający przymierze i wspólnotę wszystkich wierzących.
Ciało Chrystusa – obraz ukazujący głęboką więź Chrystusa i Kościoła.
Świątynia Ducha Świętego – obraz wskazujący na obecność i działanie Ducha w Kościele.
Communio – komunia, wspólnota z Bogiem i między wierzącymi.
Sakramentalność Kościoła – Kościół jako widzialny znak i narzędzie niewidzialnej łaski.
Powszechny sakrament zbawienia – określenie Kościoła wskazujące na jego służebną rolę w Bożym planie zbawienia całej ludzkości.
24. Schemat do nauki
BÓG
↓
posyła Syna
↓
JEZUS CHRYSTUS
widzialne objawienie i działanie Boga
↓
misterium paschalne
↓
DUCH ŚWIĘTY
ożywia i uświęca
↓
KOŚCIÓŁ
Lud Boży
Ciało Chrystusa
Świątynia Ducha Świętego
↓
jest
znakiem i narzędziem zbawienia
↓
poprzez
SŁOWO + SAKRAMENTY + WSPÓLNOTĘ
↓
prowadzi do
KOMUNII Z BOGIEM
↓
i ostatecznej pełni
KRÓLESTWA BOŻEGO
25. Najważniejsze tezy
1. Kościół jest misterium, dlatego nie można go sprowadzić wyłącznie do instytucji lub organizacji społecznej.
2. Kościół posiada wymiar widzialny i niewidzialny. Obydwa tworzą jedną rzeczywistość.
3. Fundamentem Kościoła jest Jezus Chrystus, a zasadą jego życia jest Duch Święty.
4. Podstawowe obrazy Kościoła to: Lud Boży, Ciało Chrystusa i Świątynia Ducha Świętego.
5. Kościół posiada strukturę sakramentalną. Rzeczywistość widzialna służy w nim przekazywaniu niewidzialnej łaski.
6. Kościół jest w Chrystusie znakiem i narzędziem zjednoczenia człowieka z Bogiem oraz jedności ludzi.
7. Określenie Kościoła jako sakramentu nie oznacza ustanowienia „ósmego sakramentu”. Termin jest tutaj używany w szerszym, analogicznym znaczeniu.
8. Siedem sakramentów należy do życia Kościoła i jednocześnie buduje Kościół.
9. Szczególne znaczenie posiada Eucharystia, która buduje jedność Ciała Chrystusa.
10. Kościół jest wspólnotą – communio. Komunia z Bogiem prowadzi do komunii pomiędzy ludźmi.
11. Świętość Kościoła pochodzi od Chrystusa i Ducha Świętego, choć jego członkowie pozostają grzeszni i potrzebują nawrócenia.
12. Kościół jest rzeczywistością eschatologiczną. Już uczestniczy w zbawieniu, ale oczekuje jego ostatecznej pełni.
26. Formuła do zapamiętania
Najprościej sakramentalną naturę Kościoła można wyrazić w następujący sposób:
Chrystus jest źródłem zbawienia.
↓
Duch Święty uobecnia i aktualizuje dzieło Chrystusa.
↓
Kościół jest widzialnym znakiem i narzędziem tego zbawienia w historii.
↓
Sakramenty są szczególnymi znakami łaski Chrystusa sprawowanymi w Kościele.
Dlatego Kościół jest jednocześnie widzialną wspólnotą ludzi i duchową rzeczywistością łaski.
Właśnie ta jedność tego, co widzialne i niewidzialne, ludzkie i Boskie, historyczne i nadprzyrodzone stanowi podstawę jego sakramentalnej struktury.