1. Wprowadzenie
Wcielenie należy do centralnych tajemnic wiary chrześcijańskiej. Oznacza, że odwieczny Syn Boży przyjął prawdziwą naturę ludzką i stał się człowiekiem.
Ewangelia według św. Jana wyraża tę prawdę słowami:
„Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas” (J 1,14).
Wydarzenie Wcielenia jest przede wszystkim działaniem Boga i objawieniem Jego inicjatywy zbawczej. Jednocześnie dokonuje się ono w konkretnej historii i przy dobrowolnym udziale człowieka – Maryi z Nazaretu.
Dlatego mariologii nie można oddzielić od chrystologii.
Znaczenie Maryi wynika przede wszystkim z Jej wyjątkowej relacji do Jezusa Chrystusa.
Maryja jest:
Matką Jezusa,
Matką Syna Bożego według Jego człowieczeństwa,
Theotokos – Matką Boga,
Dziewicą, która przyjmuje Słowo w wierze,
uczestniczką tajemnicy Wcielenia.
2. Wcielenie Syna Bożego
Wcielenie oznacza przyjęcie przez odwiecznego Syna Bożego prawdziwej natury ludzkiej.
Nie oznacza ono przemiany Boga w człowieka ani powstania osoby będącej częściowo Bogiem i częściowo człowiekiem.
Ten sam odwieczny Syn, który jest prawdziwym Bogiem, staje się również prawdziwym człowiekiem.
Klasyczna chrystologia wyraża to poprzez rozróżnienie:
jedna Osoba – dwie natury.
Jezus Chrystus jest jedną Osobą Boską posiadającą:
naturę Boską
oraz
naturę ludzką.
Człowieczeństwo Chrystusa nie jest pozorne. Jezus posiada prawdziwe ludzkie ciało i duszę, rodzi się i żyje jako rzeczywisty człowiek.
Właśnie tutaj pojawia się szczególne miejsce Maryi.
Syn Boży przyjmuje ludzką naturę z Maryi.
3. Maryja w Bożym planie zbawienia
Nowy Testament przedstawia Wcielenie jako inicjatywę Boga.
Św. Paweł pisze:
„Gdy jednak nadeszła pełnia czasu, zesłał Bóg Syna swego, zrodzonego z niewiasty” (Ga 4,4).
Jest to jedno z najstarszych nowotestamentalnych odniesień do Matki Jezusa.
Paweł nie wymienia Jej imienia. Podkreśla jednak bardzo ważny fakt:
Syn Boży został „zrodzony z niewiasty”.
Sformułowanie to podkreśla rzeczywistość człowieczeństwa Chrystusa.
Jezus nie pojawia się jedynie w ludzkiej postaci. Rzeczywiście wchodzi w ludzką historię poprzez narodzenie z kobiety.
Maryja znajduje się więc w samym centrum historycznej realizacji tajemnicy Wcielenia.
4. Zwiastowanie
Najważniejszym tekstem dotyczącym udziału Maryi we Wcieleniu jest opis Zwiastowania w Ewangelii według św. Łukasza (Łk 1,26–38).
Anioł Gabriel zostaje posłany przez Boga do Nazaretu, do Maryi.
Zapowiada:
„Oto poczniesz i porodzisz Syna, któremu nadasz imię Jezus” (Łk 1,31).
Zapowiadane dziecko posiada wyjątkową tożsamość.
Będzie:
„wielkie”,
„Synem Najwyższego”,
dziedzicem tronu Dawida.
W dalszej części tekstu zostaje określone jako:
„Święte, które się narodzi”
oraz
„Syn Boży”.
Opis Zwiastowania jest więc jednocześnie tekstem:
mariologicznym,
chrystologicznym
i pneumatologicznym.
5. „Duch Święty zstąpi na Ciebie”
Maryja pyta:
„Jakże się to stanie, skoro nie znam męża?” (Łk 1,34).
Odpowiedź anioła wskazuje na działanie Boga:
„Duch Święty zstąpi na Ciebie i moc Najwyższego osłoni Cię” (Łk 1,35).
Poczęcie Jezusa zostaje więc przedstawione jako dzieło Ducha Świętego.
Wcielenie posiada wyraźną strukturę trynitarną:
Ojciec posyła Syna,
Syn przyjmuje ludzką naturę,
Duch Święty sprawia poczęcie w łonie Maryi.
Maryja zostaje włączona w to działanie Boga jako ta, z której Syn Boży przyjmuje człowieczeństwo.
6. Fiat Maryi
Odpowiedzią Maryi na Boże powołanie są słowa:
„Oto Ja służebnica Pańska, niech Mi się stanie według twego słowa” (Łk 1,38).
Tradycyjnie odpowiedź tę określa się łacińskim słowem:
fiat – „niech się stanie”.
Fiat Maryi oznacza Jej dobrowolną zgodę na Boże powołanie.
Maryja nie jest przedstawiona jako bierne narzędzie.
Słucha słowa Boga, pyta o jego znaczenie, a następnie przyjmuje je w wierze i posłuszeństwie.
Dlatego w tradycji teologicznej wydarzenie Zwiastowania posiada również głęboki wymiar antropologiczny:
Bóg działa pierwszy, ale nie niszczy ludzkiej wolności.
Łaska uzdalnia człowieka do wolnej odpowiedzi.
7. Maryja jako wierząca
Znaczenie Maryi w wydarzeniu Wcielenia nie ogranicza się do biologicznego macierzyństwa.
Maryja najpierw przyjmuje słowo Boga w wierze.
Elżbieta mówi do Niej:
„Błogosławiona jesteś, któraś uwierzyła” (Łk 1,45).
Maryja jest więc jednocześnie:
Matką
i
wierzącą uczennicą.
W tradycji chrześcijańskiej podkreślano, że Maryja przyjęła Chrystusa najpierw przez wiarę, a następnie nosiła Go w swoim łonie.
Jej macierzyństwo posiada więc wymiar zarówno cielesny, jak i duchowy.
8. Dziewicze poczęcie Jezusa
Z wydarzeniem Wcielenia związana jest nauka o dziewiczym poczęciu Jezusa.
Ewangelie Mateusza i Łukasza zgodnie przedstawiają poczęcie Jezusa jako dokonujące się bez udziału ludzkiego ojca, przez działanie Ducha Świętego.
Mateusz pisze:
„z Ducha Świętego jest to, co się w Niej poczęło” (Mt 1,20).
Dziewicze poczęcie podkreśla przede wszystkim Bożą inicjatywę.
Jezus rzeczywiście otrzymuje człowieczeństwo od Maryi, ale Jego przyjście na świat jest jednocześnie szczególnym działaniem Boga.
9. Maryja – prawdziwa Matka Jezusa
Macierzyństwo Maryi jest rzeczywiste.
Jezus nie tylko „przechodzi” przez Maryję.
Otrzymuje od Niej prawdziwą ludzką naturę.
Dlatego Maryja gwarantuje w pewnym sensie realność człowieczeństwa Chrystusa.
Jezus posiada:
prawdziwe ciało,
prawdziwe ludzkie pochodzenie,
prawdziwe narodzenie,
prawdziwą historię.
Prawda o Maryi jako Matce Jezusa posiada więc znaczenie dla obrony prawdziwego Wcielenia.
10. Maryja jako Theotokos
Jednym z najważniejszych tytułów Maryi jest:
Θεοτόκος – Theotokos
czyli:
Bogurodzica / Boża Rodzicielka / Matka Boga.
Tytuł ten stał się przedmiotem szczególnie ważnego sporu chrystologicznego w V wieku.
Nie oznacza on, że Maryja jest źródłem Boskiej natury Chrystusa ani że istniała przed Bogiem.
Syn Boży istnieje odwiecznie.
Maryja jest Matką Boga dlatego, że Ten, którego poczęła i urodziła jako człowieka, jest odwiecznym Synem Bożym.
11. Dlaczego „Matka Boga”?
Macierzyństwo odnosi się do osoby, a nie do abstrakcyjnej natury.
Matka nie rodzi „natury ludzkiej”, lecz konkretną osobę.
Maryja urodziła Jezusa Chrystusa.
Jezus Chrystus jest jedną Osobą – odwiecznym Synem Bożym.
Dlatego można powiedzieć:
Maryja jest Matką Jezusa Chrystusa.
Jezus Chrystus jest prawdziwym Bogiem.
A zatem:
Maryja jest Matką Boga – Theotokos.
Nie oznacza to:
Maryja jest Matką Boskiej natury
ani:
Maryja jest początkiem istnienia Boga.
Tytuł Theotokos mówi więc przede wszystkim kim jest Jezus Chrystus.
12. Sobór Efeski
Szczególne znaczenie dla mariologii posiada Sobór Efeski z 431 roku.
Spór dotyczył nauczania Nestoriusza i sposobu rozumienia jedności Chrystusa.
W centrum znalazło się pytanie, czy Maryję można nazywać:
Theotokos – Matką Boga
czy jedynie:
Christotokos – Matką Chrystusa.
Sobór potwierdził tytuł Theotokos.
Decyzja ta miała przede wszystkim charakter chrystologiczny.
Broniła prawdy, że Jezus Chrystus nie jest dwiema osobami – Boską i ludzką – lecz jednym i tym samym Synem Bożym, który rzeczywiście stał się człowiekiem.
Dogmat o Bożym macierzyństwie Maryi chroni więc prawdę o jedności osoby Chrystusa.
13. Maryja i jedność osoby Chrystusa
W Jezusie Chrystusie istnieją:
dwie natury – Boska i ludzka,
ale
jedna Osoba – Osoba Syna Bożego.
Maryja nie jest Matką jedynie „ludzkiej części” Jezusa.
Ten, którego rodzi, jest jedną Osobą.
Dlatego tytuł Theotokos jest konsekwencją prawdy o unii hipostatycznej.
Można to przedstawić schematycznie:
ODWIECZNY SYN BOŻY
↓
przyjmuje
↓
NATURĘ LUDZKĄ Z MARYI
↓
jest
↓
JEZUSEM CHRYSTUSEM
jedną Osobą w dwóch naturach
↓
dlatego Maryja jest
↓
THEOTOKOS – MATKĄ BOGA
14. Nowa Ewa
Bardzo wcześnie w tradycji chrześcijańskiej pojawiło się zestawienie:
Ewa – Maryja.
Szczególne znaczenie miało ono u św. Justyna Męczennika i św. Ireneusza z Lyonu.
Schemat jest następujący:
Ewa – nieposłuszeństwo
Maryja – posłuszeństwo wiary.
Tak jak przez nieposłuszeństwo pierwszej kobiety grzech wiąże się z historią ludzkości, tak posłuszeństwo Maryi zostaje włączone w historię zbawienia dokonanego przez Chrystusa.
Nie oznacza to postawienia Maryi na tym samym poziomie co Chrystus.
Jedynym Zbawicielem jest Chrystus.
Maryja uczestniczy w Jego dziele jako osoba, która odpowiada wiarą na inicjatywę Boga.
15. Maryja a Kościół
Maryja posiada również znaczenie eklezjologiczne.
Jej odpowiedź:
„niech Mi się stanie według twego słowa”
staje się wzorem odpowiedzi Kościoła na słowo Boga.
Maryja:
słucha słowa,
wierzy,
przyjmuje je,
wydaje światu Chrystusa.
W tym sensie jest obrazem i typem Kościoła.
Tak jak Maryja przyjmuje Chrystusa w wierze, tak Kościół przyjmuje słowo Boga i głosi Chrystusa światu.
16. Maryja a łaska
Zwiastowanie rozpoczyna się od słów:
„Bądź pozdrowiona, pełna łaski, Pan z Tobą” (Łk 1,28).
Pierwszeństwo posiada więc łaska Boga.
Maryja nie wybiera sobie własnej roli w historii zbawienia.
Zostaje:
wybrana,
obdarowana,
powołana.
Dopiero na działanie Boga odpowiada swoim fiat.
Ukazuje to podstawową zasadę katolickiej nauki o łasce:
łaska Boga jest pierwsza, ale nie niszczy ludzkiej wolności.
Przeciwnie – uzdalnia człowieka do wolnej odpowiedzi.
17. Maryja a człowieczeństwo Chrystusa
Rola Maryi posiada również ważne znaczenie antropologiczne.
Syn Boży nie przyjmuje abstrakcyjnego „człowieczeństwa”.
Staje się konkretnym człowiekiem.
Posiada:
Matkę,
naród,
historię,
kulturę,
język,
ciało.
Wcielenie oznacza więc rzeczywiste wejście Boga w ludzką kondycję.
Maryja jest świadectwem tej konkretności Wcielenia.
Od Niej Chrystus otrzymuje prawdziwe człowieczeństwo.
18. Maryja nie jest źródłem Wcielenia
Mówiąc o znaczeniu Maryi, należy zachować właściwą hierarchię.
Źródłem zbawienia jest Bóg.
Wcielenie dokonuje się z inicjatywy Boga.
Maryja nie powoduje Wcielenia własną mocą.
Nie jest również źródłem Boskiej natury Chrystusa.
Jej szczególna rola polega na tym, że zostaje przez Boga wybrana do realnego i dobrowolnego uczestnictwa w wydarzeniu Wcielenia.
Dlatego mariologia chrześcijańska powinna zawsze pozostawać:
chrystocentryczna
i
teocentryczna.
Maryja wskazuje na Chrystusa, a Jej znaczenie wynika z relacji do Niego.
19. Wcielenie jako wydarzenie zbawcze
Wcielenia nie można rozpatrywać w oderwaniu od całego dzieła zbawienia.
Syn Boży staje się człowiekiem dla naszego zbawienia.
Wcielenie prowadzi do:
życia i działalności Jezusa,
misterium paschalnego,
śmierci,
zmartwychwstania,
zesłania Ducha Świętego.
Maryja znajduje się więc u początku ziemskiego życia Syna Bożego, ale Jej obecność nie kończy się w Betlejem.
Ewangelie ukazują Ją również w czasie publicznej działalności Jezusa oraz pod krzyżem.
Dzieje Apostolskie wymieniają Ją natomiast pośród uczniów oczekujących na zesłanie Ducha Świętego.
20. Najważniejsze pojęcia do zapamiętania
Wcielenie (Incarnatio) – przyjęcie przez odwiecznego Syna Bożego prawdziwej natury ludzkiej.
Fiat – „niech się stanie”; dobrowolna odpowiedź Maryi na Boże powołanie.
Theotokos (Θεοτόκος) – Bogurodzica, Boża Rodzicielka, Matka Boga.
Christotokos (Χριστοτόκος) – „Rodzicielka Chrystusa”; określenie obecne w sporach chrystologicznych V wieku.
Dziewicze poczęcie – poczęcie Jezusa w łonie Maryi przez działanie Ducha Świętego, bez udziału ludzkiego ojca.
Unia hipostatyczna – jedność dwóch natur, Boskiej i ludzkiej, w jednej Osobie Syna Bożego.
Nowa Ewa – patrystyczny obraz Maryi podkreślający Jej posłuszeństwo wiary.
Boże macierzyństwo – prawda, że Maryja jest Matką Boga, ponieważ Jezus, którego urodziła, jest jedną Boską Osobą Syna.
21. Schemat do nauki
BÓG OJCIEC
posyła
↓
SYNA
↓
Duch Święty zstępuje na Maryję
↓
MARYJA
słucha słowa Boga
↓
wierzy
↓
FIAT
„niech Mi się stanie według twego słowa”
↓
Syn Boży przyjmuje z Maryi
↓
PRAWDZIWĄ NATURĘ LUDZKĄ
↓
JEZUS CHRYSTUS
jedna Osoba Boska
dwie natury: Boska i ludzka
↓
dlatego Maryja jest
↓
THEOTOKOS
MATKĄ BOGA
22. Najważniejsze tezy
1. Centrum wydarzenia Wcielenia stanowi Jezus Chrystus, odwieczny Syn Boży, który staje się prawdziwym człowiekiem.
2. Maryja uczestniczy w wydarzeniu Wcielenia jako Matka Jezusa. Syn Boży przyjmuje z Niej prawdziwą naturę ludzką.
3. Wcielenie jest inicjatywą Boga. Maryja zostaje wybrana i obdarowana łaską.
4. Maryja odpowiada na Boże powołanie w sposób wolny. Jej odpowiedź wyraża słowo fiat – „niech się stanie”.
5. Poczęcie Jezusa dokonuje się przez działanie Ducha Świętego.
6. Dziewicze poczęcie podkreśla Bożą inicjatywę oraz wyjątkową tożsamość Jezusa.
7. Maryja jest Theotokos – Matką Boga, ponieważ Ten, którego poczęła i urodziła, jest odwiecznym Synem Bożym.
8. Tytuł „Matka Boga” nie oznacza, że Maryja jest źródłem Boskiej natury Chrystusa ani że istniała przed Bogiem.
9. Dogmat o Bożym macierzyństwie Maryi chroni prawdę chrystologiczną: Jezus Chrystus jest jedną Osobą Boską w dwóch naturach.
10. Maryja jest wzorem wiary. Przyjmuje słowo Boga i odpowiada na nie posłuszeństwem.
11. Tradycja patrystyczna przedstawia Maryję jako Nową Ewę, której posłuszeństwo zostaje przeciwstawione nieposłuszeństwu Ewy.
12. Mariologia pozostaje podporządkowana chrystologii. Znaczenie Maryi wynika z Jej relacji do Chrystusa i miejsca w Bożym planie zbawienia.
23. Formuła do zapamiętania
Najważniejszą zależność można przedstawić następująco:
Maryja jest Matką Jezusa Chrystusa.
↓
Jezus Chrystus jest jedną Osobą – odwiecznym Synem Bożym.
↓
Dlatego:
Maryja jest Theotokos – Matką Boga.
Nie dlatego, że daje Chrystusowi Jego bóstwo, lecz dlatego, że Ten, którego rodzi według człowieczeństwa, jest prawdziwym Bogiem.
Maryja znajduje się więc w wydarzeniu Wcielenia nie na miejscu Chrystusa, lecz w relacji do Chrystusa. Przyjmując w wierze słowo Boga i wypowiadając swoje fiat, staje się Matką Wcielonego Słowa.
Dlatego właściwie rozumiana mariologia prowadzi zawsze do chrystologii:
przez Maryję pytamy przede wszystkim o tajemnicę Jej Syna – prawdziwego Boga i prawdziwego człowieka.